حسن پيرنيا ( مشير الدوله ) و عباس اقبال آشتيانى
ترجمهء احوال 36
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى )
آخر الدواء الكى فرمان نخستوزيرى سردارسپه علىرغم مخالفت و كوشش مدرس و ياران او و علىرغم خود شاه صادر شد ( 16 آبان 1302 ) بدين شرح : « چون براى خدمت مهم رياست وزراء وجود يكنفر شخص كافى لايقى لازم بود ، لهذا جناب اشرف سردارسپه را كه كمال مرحمت و اعتماد و اطمينان را بايشان داريم برياست وزرائى منصوب و برقرار فرموديم كه مشغول انجام اين خدمت مهم باشند . 16 ربيع الاول 1342 » ، شاه « 1 » فتح خوزستان و دفع خزعل بكمك سرتيپ فضل اللّه زاهدى ( اول ارديبهشت 1304 ) سردارسپه را نجاتدهندهء واقعى ايران بشمار آورد . « سردارسپه پس از بازگشت از خوزستان در جلسهء شوراى خصوصى خود ميگويد من با اين دو برادر يعنى احمد شاه و وليعهد نميتوانم كار كنم . حاضرين از روى حيرت بهم نگاه ميكنند ، سردارسپه سخن خود را تكرار مىكند و جواب ميخواهد . مشير الدوله ميگويد اين كار محظور قانونى دارد و بايد در اطراف آن مطالعه كرد ، سردارسپه ميگويد بسيار خوب مطالعه كنند و در مجلس ديگر جواب بدهند . جلسهء بعد در خانهء حسين خان علاء بدون حضور سردارسپه تشكيل مىشود . اكثريت موافق مىشود با جواب منفى دادن ، و گفتن اين جواب به سردارسپه در جلسهء ديگر بعهدهء مشير الدوله مقرر ميگردد ، در مجلس ديگر مشير الدوله با تمام قوت قانوندانى بسردارسپه حالى مىكند كه ما نميتوانيم با خيال سلطنت او موافقت كنيم بملاحظهء حفظ قانون اساسى . سردارسپه از مذاكرات طولانى مشير الدوله كسل و افسرده مىشود ولى بردبارى خود را از دست نداده ميگويد حالا كه اين كار را مخالف قانون ميدانيد ، من مقام خود را محكم نمىبينم و ممكن است با يك دستخط شاه از اروپا همهء زحمتهاى من در امنيت مملكت باطل گردد . باز مجلس مشاوره بىحضور سردار تشكيل مىشود و بالاخره از يكى از مواد قانون استنباط ميكنند كه مجلس شوراى ملى ميتواند به كسى در مقام ضرورت فرماندهى كل قوا را مستقيما بدهد و اين استنباط را دكتر محمد خان مصدق السلطنه مىكند كه عالم علم حقوق است . سردارسپه پس از اطمينان يافتن از هيئت مشاوره كه در مجلس نفوذ دارند بكاركنان خويش در مجلس مىسپارد چنين پيشنهادى بمجلس بدهند و چنين قانونى را بگذرانند . يك روز قبل از نهم آبان 1303 مستوفى الممالك با تلفون با منزل دكتر مصدق تماس گرفت و گفت : « در منزل سردارسپه مادهء واحدهاى تهيه شده و نمايندگان را يكيك به آنجا بردهاند كه آن را امضاء نمايند ، آقاى ميرزا حسين خان علاء را هم كه بردهاند امتناع نموده و
--> ( 1 ) - كودتاى 1299 ، ج 2 ص 222